تأثيرات حركات نفسانى مراد از حركات نفسى حالتى است كه حيوان را مىشود ، به سبب ادراك ملايم و منافر . و چون اين حالت منشأ آن دراكه است ، به نفسانى منسوب است و فى الجمله تابع اين حالت است حركت روح حيوانى ، به ظاهر يا به باطن . و سبب اين آنست كه چون حيوان ادراك ملايم مىكند ، متوجه آن مىشود تا حاصل كند اگر حاصل نشده ، يا خود را به آن رساند اگر حاصل است ، و اين حال را فرح مىگويند . و اگر آن ملايم لذت مفرط دارد ، روح به يك بار متوجه ظاهر مىشود و الّا به تدريج . و اگر ادراك غير ملايم مىكند اگر قدرت به دفع دارد متوجه ظاهر مىشود تا دفع كند و اين را غضب مىگويند . و اگر قدرت ندارد ، از آن گريزان مىشود و روح متوجه باطن مىشود . پس اگر به يك بار متوجه باطن مىشود ، آن را فزع مىگويند ؛ و اگر اندك‌اندك ، آن را حزن مىگويند . و به هرطور كه هست ، چون روح متوجه ظاهر مىشود ، باطن سرد مىشود و اگر به حدّ افراط مىرسد مهلك [ مىگردد ] . و اگر متوجه باطن مىشود ، ظاهر سرد مىشود . اگر به افراط است هم مهلك است [ به ] سبب احتقان و به هم نشستن حرارت در باطن و اگر آن ادراك در نظر گاه ملايم مىنمايد و به آن راضى مىشود و گاه منافر مىنمايد و از آن متألم مىگردد و گاه متوجه ظاهر مىشود و گاه متوجه باطن ، مثل خجل كه گاه سرخ مىشود و گاه زرد ؛ و مثل همّ و آن غضب است [ همراه ] با حزن كه صاحبش گاه به دفع جزم مىشود و گاه به عجز راضى مىگردد . [ دفع ] مضرت‌هاى اين زمانى كه غير مفرط است به تسلّى خاطر و رجوع به عقل بايد كرد ، اگر اين شخص معتدل المزاج باشد . و اگر گرم‌مزاج باشد ، تعديل او به شربت‌هاى مقوى دل ، مثل شراب سيب ، شراب به يا مفرح‌هاى سرد و طلاهاى مناسب و بوى صندل و كافور و گل‌هاى معتدل بايد كرد و سردمزاج را اين احوال كمتر مىباشد و اگر باشد مضرت نمىباشد ، مگر آنكه مفرط باشد . فى الجمله تعديل مزاج خود واجب است به مفرح‌هاى گرم و شراب ريحانى و غذاهاى لطيف .